🌕 ISRO’s Moon Mission (Chandrayaan Programme) – Complete Exam-Oriented Notes
(UPSC | GPSC | SSC | State Exams | Defence)
🔹 પરિચય (Introduction)
ભારતનું ચંદ્ર અન્વેષણ કાર્યક્રમ Chandrayaan Programme તરીકે ઓળખાય છે, જેનું સંચાલન Indian Space Research Organisation દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ મિશનનો મુખ્ય હેતુ ચંદ્રના વૈજ્ઞાનિક અભ્યાસ, પાણીની હાજરી, ખનિજ સંસાધન અને ભવિષ્યના માનવ મિશન માટે આધાર તૈયાર કરવાનો છે.
1️⃣ Chandrayaan-1 (2008) – First Lunar Mission
📌 મુખ્ય માહિતી
- Launch Date: 22 October 2008
- Launch Vehicle: PSLV-C11
- Mission Type: Orbiter
- Duration: ~10 months
🎯 મુખ્ય સિદ્ધિઓ
- ચંદ્રની સપાટી પર પાણી (H₂O) અને હાઈડ્રોક્સિલ અણુઓની શોધ
- Moon Mineral Mapper (NASA payload)
- ભારતને Moon exploration clubમાં સામેલ કર્યું
✅ Exam Line:
Chandrayaan-1 confirmed the presence of water molecules on the Moon.
2️⃣ Chandrayaan-2 (2019) – Orbiter + Lander + Rover
📌 મુખ્ય માહિતી
- Launch Date: 22 July 2019
- Launch Vehicle: GSLV-Mk III
- Components:
- Orbiter – Successful
- Lander – Vikram (Hard landing)
- Rover – Pragyan (not deployed)
🎯 મહત્વ
- Orbiter આજેય કાર્યરત
- High-resolution lunar images
- South Pole region પર વિશેષ અભ્યાસ
⚠️ Critical Point:
Lander નિષ્ફળ ગયો, પરંતુ Orbiter mission success ગણાય છે
3️⃣ Chandrayaan-3 (2023) – Historic Success 🇮🇳
📌 મુખ્ય માહિતી
- Launch Date: 14 July 2023
- Landing Date: 23 August 2023
- Launch Vehicle: LVM3
- Components:
- Lander – Vikram
- Rover – Pragyan
🏆 ઐતિહાસિક સિદ્ધિઓ
- 🌍 ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ નજીક soft landing કરનાર પ્રથમ દેશ
- 🌕 ચંદ્ર પર soft landing કરનાર 4મો દેશ (USA, USSR, China પછી)
- In-situ experiments:
- Sulphur, Aluminium, Calcium detection
- Lunar temperature profiling
✅ Exam Line:
India became the first country to land near the Moon’s South Pole with Chandrayaan-3.
🔹 Chandrayaan Missions – Comparison Table
| Mission | Year | Type | Result |
|---|---|---|---|
| Chandrayaan-1 | 2008 | Orbiter | ✅ Success |
| Chandrayaan-2 | 2019 | Orbiter + Lander + Rover | 🟡 Partial |
| Chandrayaan-3 | 2023 | Lander + Rover | ✅ Historic Success |
🔹 વૈજ્ઞાનિક અને વ્યૂહાત્મક મહત્વ (Importance)
🌍 વૈજ્ઞાનિક
- Water & mineral mapping
- Lunar geology
- Moon origin theories
🛡️ વ્યૂહાત્મક
- Deep space capability
- Indigenous technology
- Foundation for future human missions
💰 આર્થિક
- Low-cost & high-impact missions
- Boost to private space sector
🔹 Future Roadmap
- Chandrayaan-4 – Sample return mission (proposed)
- Indian Space Station
- Gaganyaan + Moon synergy
🔹 પરીક્ષા માટે One-Liners
- Chandrayaan-1 discovered water on Moon
- Chandrayaan-2 orbiter still operational
- Chandrayaan-3 landed near South Pole
- Lander name – Vikram
- Rover name – Pragyan
🧠 UPSC / GPSC Mains – 4 Lines Answer
ISRO’s Chandrayaan programme represents India’s progressive lunar exploration efforts. Starting with Chandrayaan-1’s discovery of water on the Moon, followed by Chandrayaan-2’s advanced orbital studies, Chandrayaan-3 achieved a historic soft landing near the Moon’s south pole. These missions enhance India’s scientific knowledge, technological capability, and global standing in space exploration.